 | |
 |
OUT
OF AFRICA De hartslag van Afrika
klopt van de eerste tot de laatste maat in de titelsong van Out of
Africa. De culturele verscheidenheid van Afrika vindt daarbovenop haar weerklank in de gevarieerde arrangementen, van Helmut en Wim Bohets, die open als ze zijn "de wijdsheid van het landschap en de grootsheid van het continent" vatten. De uitgelezen uitnodiging tot deze cd. |
 |
ASIMBONANGA Het gekrijs van de meeuwen rondom is een aanklacht, geen gekrijt van vrede in die 27 lange jaren dat Nelson Mandela op Robbeneiland gevangen zit voor zijn idealen. Maar allengs groeit de geestelijke voorman van het Afrikaans Nationaal Congres uit tot een symbool - een vredesduif gelijk - van de strijd tegen racisme in het algemeen en tegen Apartheid in het bijzonder. Muzikanten blijven daarbij geenszins afzijdig. In de jaren tachtig staat de popmuziek zelfs in de frontlinie met initiatieven als Paul Simons Graceland-project, de Special AKA Nelson Mandela-hit of het mondiaal uitgezonden Nelson Mandela’s 70th Birthday Tribute in het Londense Wembley in 1988, anderhalf jaar later herhaald in aanwezigheid van de net vrijgelaten man. Een insider al die tijd is Johnny Clegg, de blanke antropoloog die met Zulu-tuinman Sipho Mchunu vriendschap sluit en een muzikale wereld opent. Clegg tart de grenzen van de censuur in zijn poëtisch geëngageerde liedjesteksten. Niemand beter geplaatst dan Clegg dus om een Zulu-song te schrijven over pacifist pur sang Nelson Mandela en zijn lovenswaardige rol in de Afrikaanse geschiedenis. Asimbonanga is die song. |
 |
MALAIKA In het Kiswahili of Swahili, die Middenoost-Afrikaanse mengtaal van Arabisch en Bantoe, betekent Malaika "mijn geliefde". Deze traditional is dan ook afkomstig uit het gebied op en rond Tanzania (de republiek met de Indische Oceaan in het Oosten, Mozambique in het Zuiden, Kenia in het Noorden en Kongo in het Westen). Op dat kruispunt gaan de Islamitische en Christelijke cultuur een versmelting aan met lokale stamgebruiken. De eerste bekende opname is echter van de Keniaanse groep Fadhili Williams & The Black Shadows. Het levert eveneens succes op voor de Engelse Spinners en, in 1981, zelfs voor Boney M. Geen wonder dus dat het liefdesliedje Malaika zich dankzij die eeuwenoude kruisbestuivingen ontvouwt als een lieflijk klaverblad van ingrediënten. |
 |
CIRCLE
OF LIFE Circle of Life heeft geen Afrikaanse roots, tenzij in de wondere wereld van Walt Disney, wiens levenstotem "If you can dream it, you can do it " ook hier ter harte genomen wordt. De tekst van gerenommeerd musicallibrettist en fanatiek popverzamelaar Tim Rice op muziek van Sir Elton John is immers één van de succesvolste uitschieters van de soundtrack van Disney’s mega-produktie The Lion King/De Leeuwenkoning, het meesterwerk van animatiefilm dat in 1994 jong en oud vertedert met het verhaal van Simba, het leeuwenwelpje dat de zware taak krijgt in vaders voetstappen te treden. Circle of Life, als zodanig een evocatie van de imposante fauna en flora van Afrika, is sindsdien buiten de wereld van de tekenfilm een eigen leven gaan leiden en maakt in Helmuts versie zijn evergreen-allures ten volle waar. |
 |
QONGQOTHWANE In het Engels is Qongqothwane ook wel bekend als The Click Song. Die tweede titel dankt het knisperende liedje aan de taal waarin het gezongen is: het Xhosa. Sommige lettergrepen in het Xhosa, één van de elf officiële talen die Zuid-Afrika rijk is, worden gevormd door met de tong tegen het verhemelte aan te drukken, wat een klik-klakkend geluid veroorzaakt. Niet toevallig is het verhaaltje van Qongqothwane gediend van die krekel-klanken. Het handelt immers over een kever en zijn vriend de schaapherder. Beiden zijn zo onafscheidelijk dat de kever met plezier de weg naar huis wijst wanneer de herder verdwaalt. |
 |
THE
LION SLEEPS TONIGHT Mbube Wimoweh - letterlijk: de leeuw slaapt - is een Zulu-traditional, in 1939 vereeuwigd door Solomon Linda, een Zuidafrikaan uit Durban, en zijn vierstemmige The Evening Birds. Angstige inboorlingen zingen er zichzelf moed mee in. ’s Avonds rond het kampvuur gezongen groeit immers de overtuiging dat de leeuw slaapt en zij dus niets te vrezen hebben van de Koning der Wildernis. Het origineel van Solomon Linda maakt al snel school bij de jivers in de zwarte townships, waarvan Ladysmith Black Mambazo wellicht de grootste exponent is wanneer zij in 1990 op hun cd Do It Accapella een versie opnemen. Maar ook Miriam Makeba heeft er in de jaren vijftig al een Xhosa-variant op. Hoe het precies gebeurt, is niet meer na te gaan, maar vast staat dat na een reis over de Atlantische Oceaan Mbube Wimoweh vertaald en tot Wimoweh verkort wordt opgenomen door onder andere The Weavers en Karl Denver in de eerste helft van de jaren vijftig. Onder de titel The Lion sleeps Tonight wordt het in 1961 een wereldhit in de hoger gezongen close harmony-versie van de Amerikaanse Tokens. Een jaar later brengen de Strangers het naar de metropool als Awelawel Wadisdana Oekandana om er hun eerste Aantwaarpse hit mee te vieren. In 1972 scoort het opnieuw dankzij de Brit Dave Newman en tien jaar later nog eens voor het Engelse Tight Fit. |
 |
SHOSHOLOZA Het jakkerende ritme van treinen, klievend door
het landschap op weg naar eindeloze einders. Arbeiders uit het verre
Mozambique en Zimbabwe stomen op naar de goud- en diamantmijnen in
Zuid-Afrika. Om de tijd te doden zingen ze Shosholoza, het lijflied dat
hen kracht schenkt. Maar hoe vreemd de geschiedenis van een song wel kan verlopen, blijkt uit het feit dat datzelfde Shosholoza inmiddels op rugby-wedstrijden in Zuid-Afrika geadopteerd is door supporters die er hun team mee aanvuren. Vandaar is Shosholoza voor Out of Africa misschien wel wat You’ll Win voor Helmut Lotti goes Classic II was. |
 |
UMAKOTI Daar komt de bruid! De sleep van de
jurk zwierig achter haar aan. Het feestgedruis zwelt aan. Helmut Lotti ontvangt haar met even open armen door de Zulu-tekst met een eigen Engelse strofe op te fleuren. |
 |
JIKELA
EMAWENI HAMBA Met Jikela Emaweni Hamba is de speeltijd voor jonge schaapsherders aangebroken. Als tijdverdrijf proberen ze elkaar te verslaan met de herdersstaf. De verliezer van het pastorale spelletje moet zich terugtrekken achter de rotsen, terwijl de overwinnaars zich vrolijk maken over hem in het spottend liedje Jikela Emaweni Hamba. Dat is Xhosa voor "rondje rond de rots". Voor de uitvoering van deze song lag het voor de hand versterking in te roepen van het kinderkoor van Bloemfontein. Dit Zuid-afrikaanse koor, in 1998 laureaat van het Europese Muziekfestival voor de Jeugd in Neerpelt zowel als in Wenen, kent Helmut Lotti al sinds hij er in Bloemfontein zelf mee optrad. Na die vier concerten in voorjaar 1999 was meteen duidelijk dat de succesvolle samenwerking op Out of Africa een bekroning verdiende. |
 |
TULA
TULA Het helder dromerige arrangement sluit enige twijfel uit: Tula Tula is een wiegeliedje. Liefst van al voor onder de blote sterrenhemel, die in Afrika steevast tot ontzag dwingt. Tula Tula, een Zulu-liedje, is wijd en zijd bekend in zwart Afrika. Tot op de dag van vandaag is het erg in trek bij moeders die hun spruit op weg naar een paradijselijke droomwereld geruststellen: "slaap zacht, slaap zacht, mama is morgenochtend heus wel weer bij je". Helmut Lotti heeft er enkele Engelse strofen bij geschreven. |
 |
SARIE
MARAIS Jacobus Toerien is één van de eerste dichters die het Zuidafrikaans hanteert, het door eeuwen kolonisatie geheel apart ontwikkelde bastaardtaaltje dat ontdekkingsreiziger Jan Van Riebeeck in 1652 vanuit de toenmalige Nederlanden naar Zuid-Afrika meevoert. Toerien schrijft al in 1889 Sarie Maré, een lofzang op zijn vrouwtje Maré. Tien jaar later krijgt het liedje echter pas bekendheid wanneer het de Afrikaner soldaten troost verschaft tijdens de Boerenoorlog. De titel Sarie Marais is eigenlijk een speling van het lot uit de tijd dat muziek nog op papier overgeleverd werd door middel van partituren. De drukfout - Marais in plaats van Maré - ontdekt Toerien zelf pas als het te laat is en het liedje al lang bekend is. |
 |
KUMBAYA
MY LORD In Kumbaya My Lord hóór je de
oerkreten van de jungle, voél je de ritmische slag van de galeien, herkèn
je de slaven op weg naar de Nieuwe Wereld, enigszins bang voor wat hen
daar te wachten staat. Daarom aanroepen zij de Allerhoogste en smeken
Hem om erbarmen en bescherming. Zonder in het origineel in te grijpen, voegt Helmut er twee coupletten tekst en muziek aan toe. |
 |
PATA
PATA Dankzij de imponerende stem en uitstraling van Miriam Makeba, wellicht de bekendste zangeres van Zuidafrikaanse origine, wordt Pata Pata in 1967 een gigantische hit. Het nummer gaat echter veel verder terug in de tijd der Xhosa, die er een lichtvoetige, traditionele dans bij opvoeren. In die dans is het de bedoeling dat man en vrouw elkaar zoveel mogelijk aanraken, als een ludiek "tikkertje" met licht erotische inslag. Pata Pata betekent dan ook "klopje" of "aanraking". |
 |
AFRICAN
SUNRISE Als vast producer van de Classic-saga van Helmut Lotti reist Peter Koelewijn wel eens mee op de Zuidafrikaanse tournees. De Nederlander weet dus waarover hij het heeft als hij zijn up-tempo song kruidt met alle Afrikaanse ingrediënten. Geen traditional dus, "vermits ik geen Afrikaner noch Zulu ben". Wel een moderne visie van een Westerling wiens mond van ver- en bewondering open valt in het aanschijn van "het tweede paradijs" dat Afrika is. De indruk die de natuurparken en enorme, open landschappen tijdens de lange treinreizen op hem maakten, vinden hier hun zo "moeilijk te verwoorden" formulering. De letterlijke zonsopgang waarvan sprake in de titel kent bovendien langs poëtische, muzikale weg een figuurlijke pendant in de hoopgevende dageraad van het ontzagwekkende continent. |
 |
MINAPENDAWE Behalve de liefde voor Afrika die het hele opzet van Out of Africa doorspekt, doordesemt en doorvoelt, ligt in dit nummer ook een eresaluut verscholen aan het adres van Will Tura en zijn muzikale verdiensten. Helmut Lotti heeft Will Tura een half jaar eerder gevraagd speciaal voor deze cd een lied te componeren. Op de majestueuze melodie die uit Wills pen vloeide, heeft Helmut zelf een wel zeer diep roerende, Engelse tekst geschreven, vertrekkend van Wills titel Minapendawe, vrij vertaald "ikke jou graag zien". Hij schetst er de minder fraaie kanten van Afrika in, een werelddeel dat strijd levert tegen honger en ontbering. Niet in het ijle maar integendeel zeer konkreet wordt deze schrijnende situatie opgeroepen in het pakkende verhaal van Minapendawe, waarin "kinderlijke onschuld mooi contrasteert met het meedogenloos rudimentaire bestaan van een moeder die vergeefs op zoek gaat naar eten voor haar kroost". |
 |
MY
ANGEL My Angel is een wereldnummer. En dat is vrij letterlijk te nemen, omdat het zowat de hele aardbol rondgereisd is. Halverwege de negentiende eeuw ontsproten aan het muzikale brein van de Amerikaan Stephen Foster - de schrijver van de drie "standards" Oh Suzannah, The old Folks at Home (Way down upon the Swanee River) en My Old Kentucky Home - "logeert" het zodanig lang in Afrika dat het daar officieus "geadopteerd" wordt in de vorm van Bolandse Noointjie, als zodanig zelfs door Jim Reeves in het Afrikaans opgenomen. Om de verwarring in de geschiedschrijving van deze ontwapenende zwerfmelodie compleet te maken, zet Helmut er nu een eigen tekst op. Het zweempje Elvis-met-gekrulde-bovenlip is daarbij vanzelfsprekend geheel en al toe te schrijven aan toeval. |
 |
NKOSI
SIKELELE AFRICA Nkosi Sikelele Afrika is niet meer of niet minder dan een pure hymne en de finale climax van Out of Africa, waaruit ook Helmuts onvoorwaardelijke liefde voor Afrika opklinkt. Van deze traditionele smeekbede aan de Allerhoogste om de volkeren van Afrika te beschermen, bestaan elf versies: in de negen officiële zwarte talen van Zuid-Afrika, in het Engels en in het Afrikaans. "Meester" Helmut Lotti "beperkt" zich tot het Sotho en Xhosa. Het belang van de keuze voor Nkosi Sikelele Afrika als magistraal sluitstuk van Out of Africa neemt in historisch perspectief echter nog toe. Na de afschaffing van de Apartheid is Nkosi Sikelele Afrika sinds 1994 in combinatie met Die Stem tot het officieel volkslied van Zuid-Afrika uitgeroepen. |
