back 

From Russia With Love
Helmut Lotti

Eindeloos machtige steppen waarover diepdonker een Kozakkenlied klinkt. Imponerend Sint-Petersburg en bruisend Moskou. Het land van wodka en Wolga. In "From Russia With Love" ontmoet Helmut Lotti een nieuwe wereld. Een rijk, even uitgestrekt als doorleefd, dat hij beschrijft met pakkende woorden en innemende harmonieën. "From Russia With Love" is zijn persoonlijke postkaart uit het land van Poesjkin, Tolstoj en Tsjaikovski. Niet dus - zoals één van de lokale koorleden zich bij de opnames afvraagt, geprikkeld door mineurakkoorden en balalaika - een onbekende Russische traditional. Evenmin is het de titelmuziek van een Bond-film met Sean Connery. "From Russia With Love" is het statieportret van een wereldnatie, vol bewondering geschilderd door een wereldster.

Helmut: "De opdracht was de grootsheid van Rusland in een muzikaal verhaal te vatten. Met muziek die terugkeert naar de ziel van een wereldrijk, die dat typisch Russische gevoel zou overbrengen. De geur en vooral de sfeer van dit weergaloze land snoof ik op in februari, tijdens een eerste werkbezoek aan Moskou. Daarna, gestimuleerd door nog meer reizen, ben ik beginnen schrijven. Zinnen en noten die elk uit het allerdiepste van mijn ziel komen. Vol van het vurig verlangen om mijn gevoelens voor deze onmetelijke natie te delen met de rest van de wereld. Dit liedje is nodig. Sinds de uitbreiding van Europa is Rusland onze naaste buur. En wat voor een. Wie erdoor dwaalt, merkt aan alles dat Rusland open bloeit. Dat het terecht prat gaat op haar erfgoed, zowel als op haar toekomst."

Lara's Theme
Francis Paul Webster & Maurice Jarre

Titelmuziek geschreven door een Fransman, voor een Amerikaanse film met een Egyptenaar in de hoofdrol, naar een in Italië uitgegeven roman van een Russische schrijver die een Zweedse prijs won. Sinds 1965 is "Dr. Zjivago" van regisseur David Lean een onvervalste klassieker. De film en de daarbij horende muziek leggen het kloppend hart bloot van de Slavische wereld. Het verhaal? Pure, getormenteerde passie ontvlamt wanneer de gehuwde arts Joeri Zjivago verliefd wordt op Lara, de echtgenote van een politiek militant. Auteur is Boris Pasternak (1890-1960) die de liefdesgeschiedenis schetst tegen de turbulente achtergrond van de bolsjewieke revolutie. Het verklaart waarom aanvankelijk geen enkele Russische uitgever zich aan zijn roman wou wagen. Ook bijzonder: Pasternak nam zijn eigen buitenechtelijke liefde voor Olga Ivinskaja tot model. Uiteindelijk duurt het tot 1957 alvorens zijn roman gepubliceerd wordt, dankzij een Italiaanse uitgever. Een jaar later, wanneer Pasternak de Nobelprijs krijgt toegewezen, verwerft "Dr. Zjivago" de status van wereldliteratuur. Het Sovjet-regime dwingt hem echter de prijs niet in ontvangst te nemen. De herkansing volgt in 1965, als er een filmversie komt met Omar Sharif en Julie Christie in de hoofdrollen en de productie overstelpt wordt met prijzen. Maar liefst vijf Oscars worden verdiend, waaronder die voor de soundtrack van Maurice Jarre, papa van Jean-Michel en één van de uitzonderlijke componisten met een eigen ster ­ nummer 2001 - op de Hollywood Walk of Fame.

Helmut: "Door de zin "Somewhere My Love" te veranderen in "Lara My Love" heb ik geprobeerd het liedje nog meer te kneden naar het oorspronkelijke verhaal van "Dr Zjivago". De wondermooie melodie leende zich perfect tot het maken van ons heerlijk filmische arrangement."

Een man beseft hoe kort het leven is, hoe snel de tijd vliegt. Wanneer hij de avondklokken hoort luiden, kan hij niet anders dan terugdenken aan de lente van zijn leven. Elke zware klepelslag roept een beeld op uit zijn jeugd, van zijn ouderlijk huis, van zovele vergeten gewaande herinneringen. Tegelijk groeit het besef dat de klokken hem het einde van zijn leven aankondigen...

Helmut: "Ik heb zelf een Engels couplet geschreven bij dit lied, waarbij ik de bij iedereen aanwezige weemoed uitzing die met afscheid nemen en ouder worden gepaard gaat. Ik schreef de strofe vanuit het diepst van mijn hart, zonder enige pijn of droefheid. Want weemoed maakt het leven rijker."

Oorspronkelijk vertelt dit Russisch volksliedje,"Odnozvutschno gremit kolokoltschik", het verhaal van een man die op een nacht meerijdt in een trojka over de uitgestrekte Russische vlaktes. Op het eentonige ritme van de paardenbelletjes zingt de koetsier een mistroostig lied. Door het verdriet dat in dit lied weerspiegeld wordt, herinnert de man zich zijn jeugd, de streek waarin hij opgroeide, andere nachten waarin hij gelukkig was. Dit lied staat bol van melancholie, zo typisch voor de Russische muziek. De melodie inspireerde Helmut Lotti tot het schrijven van "Far East Of The Sun". Met een grenzeloos respect voor het individu vertelt hij het verhaal van mensen in ballingschap. Het melancholische gevoel wist hij met glans te bewaren.

Helmut: "Het gemak waarmee in vervlogen tijden mensen ­ vaak kunstenaars en intellectuelen - verbannen werden naar onherbergzame oorden, laat littekens na op de Russische ziel. Toch bleven vele verstotenen trouw aan hun idealen. Sergej Volkonski (1788-1865) bijvoorbeeld, die ten tijde van de in de kiem gesmoorde opstand der dekabristen (1826) naar Siberië werd afgevoerd maar dertig jaar later met opgeheven hoofd uit ballingschap terugkeert. Zijn onverzettelijkheid wordt de inspiratiebron naar wie Tolstoj Nikolaj Bolkonski modelleert, in zijn meesterwerk "Oorlog en Vrede". Ze is ook mijn leidraad bij het schrijven van "Far East Of The Sun". Ik vertel in deze tekst dat je ménsen wel gevangen kunt zetten, maar niet hun geest. En dat iemands verleden makkelijk iets mythisch krijgt als hij van zijn roots wordt afgesneden. Vandaar de zin "absence made my heart grow fonder"."

Zoals het Russische koor in "Ej Ukhnem" evolueert, zo zie je de houtvesters met vereende krachten en armspieren als kabels hun enorme boomstammen slepen. Eén, twéé, driè, jà! Of de Wolgaslepers op het jaagpad hun boot vooruit trekken. Zweet parelend op het voorhoofd, de bast ontbloot en elke pees gespannen. Eén, twéé, driè, jà! Hun portret tekenen kan alleen de ware kunstenaar. Ilja Repin schildert hen omstreeks 1870 in volle labeur en zich bewust van hun lijden. In datzelfde jaar herschrijft Alexander Borodin deze oude folksong tot een betoverend pianoduet.

Helmut: "Als ik dit bombastische, filmische arrangement hoor, in combinatie met de massale vocale vertolking, zie ik zo het beeld voor mij van het hard labeur van een grote groep mensen. Hun zwoegen en zweten. Hun samenhorigheid en verbeten vechten. En dan die Russische koren... Dat is puur kippenvel! De bezieling die zij in Slavische melodieën als deze steken, is zo sterk en indrukwekkend als die van een dozijn Mario Lanza's bij mekaar."

Van "Kalinka" krijgt Helmut Lotti nog steeds een warm gevoel. Het nummer is één van de eerste "classics" die hij opnam, zoals te beleven op "The Red Album". En dus één van de eerste 'traditionals' waarmee hij zijn sprookjesachtige internationale successen inluidde. Vandaag is "Kalinka" niet zozeer de klassieke meezinger van toen. Helmut brengt het liedje terug naar zijn roots, zingt het als de authentieke traditional van het land dat hij in zijn hart sloot. Zo toont hij zich als meer dan de zanger van klassieke liederen. Hij is bovenal de vertolker van herkenbare emoties, gebracht op een niet navolgbare manier.

Helmut: "De zoektocht naar de oorsprong van een lied helpt mij mijn gevoelens voor dat nummer intenser en persoonlijker te maken. Wat "Kalinka" betreft, zijn het mijns inziens vooral de violen die het folkloristischer doen klinken. Dat wou ik zo. "Kalinka" is immers een eenvoudig liedje over een eeuwig en universeel thema: de liefde. De zanger vergelijkt het meisje op wie hij verliefd is met een jeneverbesje. Omdat ze zijn hoofd op hol doet slaan. Vrolijk en opzwepend zingt hij zijn nummer. Vol van de hoop dat zij haar hart voor hem ontsluit."

Helmut beroert de gevoelige snaar. Letterlijk. Twee gitaren heffen een klaaglied aan, een verre lokroep om gelukkiger tijden. De man die deze evocatie van emoties, deze tirade van tranen, dit lied vol leven aanhoort, wentelt zich genoeglijk in het vertoonde verdriet. Het is het thema van Charles Aznavours¹ "Les deux guitares" en dat nu geïnterpreteerd wordt door Helmut Lotti. Op meesterlijke wijze neemt hij de luisteraar op sleeptouw, gestuurd door het gehuil van de instrumenten. Laat u opslorpen en meevoeren naar de ongekende hoogtes van emotionele dieptes.

Helmut: "Tristesse kan iets moois hebben. Even stilstaan en uithuilen, het is allemaal zo simpel. Of zo lijkt het toch, terwijl het dat natuurlijk niet is. Maar ik heb het gevoel dat liedjes als dit uit mezelf komen. Het gevoel dat het klopt. Dat dit liedje bij mij hoort en omgekeerd. Want tristesse maakt deel uit van het leven. Elke traan maakt ons meer mens."

12 rovers trekken plunderend langs de dorpen. Op hun rooftochten maken ze naast geld en juwelen ook de mooiste vrouwen buit, aangespoord door hun hoofdman Kudijar. Tot deze op een ochtend ontwaakt naast een zopas veroverd jong meisje en het amulet ziet dat ze rond de hals draagt. Hij beseft dat hij de nacht heeft doorgebracht met zijn bloedeigen dochter uit een passionele liefde van weleer. Kudijar is geschokt en komt tot inkeer. Hij trekt zich terug in een klooster en leidt van dan af een leven vol boetedoening.
Het donkerdramatische en melancholische karakter van dit verhaal, opgetekend door de Russische poëet Nikolaj Nekrasov, is typisch voor de Russische verteltraditie. Het koorgezang dat Kudijars geschiedenis ondersteunt, roept het beeld op van de bonkige rover die zijn verdriet uitzingt over de vlakte.    

Helmut: "Tijdens de opnames van "From Russia With Love" zit ik na de maaltijd na te kaarten met de Russische koorleden. We dromen samen weg over Russische muziek. En plots is daar een Moment, met grote M. Spontaan zet iemand "The Legend Of The 12 Robbers" in. Er ontstaat een a capella samenzang om nooit te vergeten. In Rusland kent iedereen dit liedje en deze legende in zijn eigen versie. Ik voeg daar met heel veel trots de mijne aan toe."

Op de tonen van "Melody in F" van Anton Rubinstein (1829-1894) schrijft Helmut Lotti een pakkende tekst over een verscheurende want verboden liefde: 'Omhels me nog één keer, begrijp dat we geen toekomst hebben, laat me terugkeren naar waar ik thuishoor'. Klassieke componist Rubinstein kent wellicht het gevoel. De geboren en getogen Rus ontmoet Chopin en Liszt in Parijs, is de Berlijnse school niet ongenegen, en sticht zelf in 1862 het conservatorium van Sint-Petersburg. Broer Nicolaj doet hetzelfde in Moskou. Maar omwille van te veel Oostenrijks-Duitse invloeden krijgt vooral Anton af te rekenen met tegenkanting van "echte Russen" als Borodin en Tsjaikovski. Toch veroveren Rubinstein en dit lieflijke "Melody in F" een vaste plaats  in de Russische muziekgeschiedenis.

Helmut: "Russische muziek kent werkelijk àlle facetten. Er is de eeuwenoude volksmuziek maar ook westers geïnspireerde klassieke werken zoals deze compositie van Anton Rubinstein. Het toont aan tot wat de Russische meesters in staat waren en zijn. Of ook wat de Russische muziek kan toevoegen aan ons eigen klassiek-Europese repertoire."

Balalaika's zijn als twijgjes in een bos vol violen. De kristaldruppels die de grote waterval omvatten. Dat dit een origineel Russisch liedje is, zal menigeen verrassen. Wie heeft immers niet mee gewiegd op "Those Were The Days"? Ook Paul McCartney kent het liedje zo. Ene Gene Raskin vertaalde het in 1963 en scoorde er een eerste hitje mee. Maar het is de opper-Beatle die het in 1968 in diezelfde Engelse versie doorschuift naar zangeres Mary Hopkin en er, via het jonge Apple-platenlabel van de Fab Four, een monstersucces van maakt.

Helmut: "Dit is een trojka-lied naar Russische traditie dat men zingt tijdens lange sledetochten en poolnachten. Het gaat over een man die terugblikt op een verloren liefde. Hij overpeinst de jammerlijk teloorgang en hunkert naar een nieuwe toekomst. Precies die tweesprong, die dualiteit, boeit me mateloos."

Alexander Borodin (1833-1887) ligt niet, zoals generatiegenoot Pjotr Tsjaikovski, in de bovenste schuif aan het hof. Tsaar Alexander III vindt zijn composities te Russisch. Verklaarbaar gezien Borodin met Moesorgski en Rimski-Korsakov tot de Russische School behoort. Toch geeft deze getalenteerde musicus een heel eigen interpretatie van 'zijn' Rusland. Hij schetst het als een rijk op zoek naar zichzelf, daarbij inspiratie puttend uit oriëntaalse invloeden. In de opera "Prins Igor" bijvoorbeeld ­ en dan vooral de Polovtsiaanse dansen ­ baseert Borodin zich op Tsjoevazische, Basjkirische, Hongaarse, Algerijnse, Tunesische en Arabische melodieën. De tweede act uit de opera, met daarin dit nummer, wordt pas in 1888 afgewerkt, na Borodin's dood, door Rimski-Korsakov en Glazoenov. Het liedje duikt in 1953 op in de Broadway musical "Kismet" onder de titel "Stranger in Paradise". Daarna leidt het een hitleven in handen van onder andere Tony Bennett (1954), Bing Crosby (1955) en José Carreras (1996), die het zingt onder de titel "My Own Little Miracle".

Helmut: "In "Prins Igor" hopen de slavinnen in deze Polovtsiaanse dans op een beter leven en een vlucht naar hun vaderland. Waar het immer warm is en de rozen bloeien. Dat gegeven heb ik bewaard in mijn Engelse versie van dit lied. "Dream Away" is dan ook het verhaal van mensen die zich bevinden waar ze liever niet zijn, die dromen van een onbereikbaar geworden wereld. Mijn slotvers ­ "dream away, for your dream is your destiny" ­ is in die context heel erg dubbel, een heel mooi en hoopvol open einde."

Gritsu gaat naar een feestje terwijl het hem was afgeraden omdat er teveel verleidelijk volk rondloopt. Hij had de wijze raad beter opgevolgd. Want natuurlijk wordt hij weer verliefd op het mooiste meisje van het bal. Tot de volgende dag de realiteit doordringt en hij zich een heel ander beeld van haar vormt. Hij beklaagt zich zijn onbezonnenheid en vraagt zich af hoe en wanneer hij met het meisje moet breken.

Helmut: "Dit liedje komt uit Oekraïne, dat staatkundig gezien op de huidige wereldkaart niet langer tot de Russische federatie behoort. Maar Oekraïne was ooit een belangrijk deel van het historisch Russische rijk. En dat hoor je ook aan de muziek. "Lutshje Bulo" geeft namelijk onmiskenbaar die Russische ziel weer."

Dit nummer, ook wel eens "Midnight in Moscow" of "Podmoskovniye Vetchera" genoemd, schildert een betoverende, onvergetelijke nacht. De enige nacht die een verliefd stel elkaar geven kan, badend in romantiek en anticiperende weemoed. Opgaand in elkaar kijken ze vooruit en koesteren ze nu al dit innig moment samen.   

Helmut: "Een liedje dat zich zowel tot de klezmer- als de zigeuneraanpak leent maar zich ook symfonisch laat arrangeren. Kortom, ik kon er alle kanten mee uit. Ik opteerde voor een licht folkloristische doch symfonische bewerking. Voor pure romantiek en een breekbare sfeer, weergegeven door violen en akoestische gitaar. Zoals unieke nachten romantisch en breekbaar kunnen zijn."

Hartverscheurend is het afscheid voor de meisjes wanneer hun geliefden naar het leger moeten. Want dat leger, hoe sterk bewapend ook, heeft altijd af te rekenen met een niets ontziende vijand. Met de recente geschiedenis van Rusland in gedachten begeeft Helmut Lotti zich met "Poljushko Polje" op glad ijs. Het is een lied uit de jaren dertig van vorige eeuw. Een soldatenlied, een lied van het Rode Leger, dat sinds Wereldoorlog II en de daaropvolgende Koude Oorlog een wrange historische betekenis krijgt. Maar gezien de folkloristische traditie van de Kozakken alomtegenwoordig is in de Russische muziekgeschiedenis, krijgt Helmut toch de kans uit te halen uit volle borst.

Helmut: "Oorlog is helaas van alle tijden en alle volkeren, zo leert de geschiedenis ons, hoe dwaas en hoe nutteloos het ook moge zijn. Ik vraag me vaak af waarom mensen niet gewoon in vrede en harmonie kunnen samenleven."

"Otschi Tschornije" vertelt hoe dat meisje met die gitzwarte ogen met één blik het hoofd van een man op hol doet slaan. Hoe die man haar in het begin aanbidt en op het einde vervloekt. De variaties op dit gegeven zijn schier eindeloos. Bandleider Tommy Dorsey maakte er een halve eeuw geleden zelfs één zonder tekst en noemde zijn instrumentale versie "Dark Eyes". Vast staat dat alle platen met een overzicht van het klassieke Russische repertoire dit lied voor hun finale selectie weerhouden. Helmut Lotti had de keuze om "Otschi Tschornije" klakkeloos van "Helmut Lotti goes Classic II" (The Blue Album) over te nemen, òf verder te graven naar de inspirerende oorsprong van dit door de eeuwen heen gedragen verhaal. Als vanzelfsprekend opteerde hij voor het laatste.

Helmut: "Mysterieuze ogen als donkere edelstenen, dat moet wel een gevaarlijke vrouw zijn. Het lijkt evident dat dit een zigeunerlied is, met zwerversbloed doordrenkt. Toch klopt dat niet. "Otschi Tschornije" is immers gewoon een Russisch liefdesliedje. Zij het met zulk een lyrische, dramatische diepgang dat een vertolker er alleen maar bij kan likkebaarden."

Het officiële volkslied van de Sovjetunie, op 1 januari 1944 voor het eerst opgevoerd, komt er op uitdrukkelijke en persoonlijke vraag van Joseph Stalin. Alexander Alexandrov is dan ­ 1942 ­ de overtuigde leider van de muziekkapel van het Rode Leger. Hij schrijft een hymne die de val van het wereldrijk overleeft. Hoewel president Jeltsin in 1992 een tsaristische hymne wil herinvoeren, roept huidig president Vladimir Poetin in 2001 de Sovjetcanon weer uit tot nationale hymne, zij het met enkele post-Sovjet tekstaanpassingen.

Helmut: "Als kind keek ik met grote ogen naar de medailleceremonie op de Olympische Spelen. Het leek soms alsof Rusland alles won. Dus hoorde ik hun volkslied heel vaak. En hoe meer ik het hoorde, hoe meer medailles ze van mij mochten winnen. Want hun volkslied gaf me altijd kippenvel, telkens zette ik de televisie luider. Deze hymne nu zelf te mogen zingen is voor mij dan ook een immense, haast niet te beschrijven eer."